Modiwl 5 – Caffael

Adroddiad ac Argymhellion Yn Gryno

Mae Ymchwiliad Covid-19 y DU yn ymchwiliad cyhoeddus annibynnol sy’n archwilio’r ymateb i bandemig Covid-19, ac effaith y pandemig, ac i ddysgu gwersi ar gyfer y dyfodol. Gosodwyd ei gylch gorchwyl gan y Prif Weinidog ar y pryd, Boris Johnson. 

Roedd maint y pandemig yn ddigynsail; mae gan yr Ymchwiliad amrywiaeth enfawr o faterion i’w cwmpasu. Penderfynodd Cadeirydd yr Ymchwiliad, y Farwnes (Heather) Hallett DBE, fynd i’r afael â’r her hon drwy rannu ei gwaith yn ymchwiliadau ar wahân a elwir yn fodiwlau. Mae pob modiwl yn canolbwyntio ar bwnc gwahanol â’i wrandawiadau cyhoeddus ei hun lle clywodd y Cadeirydd dystiolaeth.

Yn dilyn gwrandawiadau, caiff argymhellion ar gyfer newid eu datblygu a’u rhoi mewn Adroddiad Modiwl. Mae’r adroddiadau hyn yn cynnwys canfyddiadau o’r dystiolaeth a gasglwyd ar draws pob modiwl ac argymhellion y Cadeirydd ar gyfer y dyfodol. Mae adroddiadau ar gyfer Modiwlau 1, 2, 3 a 4 eisoes wedi cael eu cyhoeddi.

Mae’r pumed modiwl yn ystyried caffael a dosbarthu offer a chyflenwadau allweddol sy’n gysylltiedig â gofal iechyd i ddefnyddwyr terfynol ar draws pedair gwlad y Deyrnas Unedig. Mae hyn yn cynnwys offer amddiffynnol personol (PPE), awyryddion ac offer profi. 

Mae adroddiad Modiwl 5 yn cynnwys pennod sy’n nodi canfyddiadau’r Ymchwiliad ar y dystiolaeth a dderbyniodd yn ymwneud â PPE Medpro Ltd. Ni ellir cyhoeddi’r bennod hon ar 14 Gorffennaf 2026 gan ei bod wedi’i chynnwys o dan Orchymyn Cyfyngu. Rhoddwyd y Gorchymyn gan y Cadeirydd i sicrhau nad yw ymchwiliadau troseddol cyfredol yn cael eu tanseilio. Mae’n parhau tan ddiwedd unrhyw achos troseddol mewn perthynas â PPE Medpro Ltd neu heblaw bod y gorchymyn yn cael ei amrywio neu ei ddirymu yn unol ag adran 20 o Ddeddf Ymchwiliadau 2005. Cyhoeddir y bennod hon ar ôl i’r Gorchymyn gael ei godi a dylid ei ddarllen ynghyd â Phennod 5. 

Bydd adroddiadau yn y dyfodol yn canolbwyntio ar y meysydd canlynol: 

• Modiwl 6 – Y sector gofal
• Modiwl 7 – Rhaglenni profi, olrhain ac ynysu 
• Modiwl 8 – Plant a phobl ifanc 
• Modiwl 9 – Yr ymateb economaidd i’r pandemig
• Modiwl 10 – Yr effaith ar gymdeithas

Modiwl 5: Caffael – canfyddiadau

Arweiniodd dyfodiad pandemig Covid-19 at ras fyd-eang i brynu cyflenwadau hanfodol o PPE, offer profi ac awyryddion, wrth i lywodraethau ledled y byd geisio amddiffyn eu poblogaethau. Cododd y galw rhyngwladol yn sydyn, daeth cadwyni cyflenwi byd-eang dan straen a chododd prisiau’n afreolus. 

Roedd y stoc o PPE ac offer arall ar gyfer y DU yn annigonol i ddiwallu’r galw, gyda llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig yn gwbl amharod i gynyddu graddfa a chyflymder eu gweithrediadau caffael a dosbarthu brys yn gyflym. Ar draws y DU, pe bai gweinidogion a swyddogion wedi bod â gwell gwybodaeth a systemau priodol i ymateb, byddai penderfyniadau caffael wedi bod yn haws ac yn decach. Byddai llai o wastraff, mwy o ymddiriedaeth a mwy o hyder yn y system. 

Canfu’r Ymchwiliad sawl diffyg mawr yn y systemau sy’n gyfrifol am gaffael a dosbarthu offer a chyflenwadau gofal iechyd allweddol mewn argyfwng, gan gynnwys:

• Nid oedd y stoc pandemig o PPE yn destun system reoli a goruchwylio ddigonol. 
• Nid oedd y sefydliadau a oedd yn gyfrifol am gaffael a dosbarthu brys ledled y DU yn barod ar gyfer pandemig. Roedd cynlluniau annigonol i gynyddu cyflymder a graddfa eu hymatebion. Nid oedd y cynlluniau a oedd yn bodoli wedi cael eu profi dan straen mewn ymarferion ymateb i’r pandemig.
• Nid oedd y strwythurau a sefydlwyd gan lywodraeth y DU i ymateb i bandemig Covid-19 yn integreiddio caffael a dosbarthu yn ddigonol. Nid oedd data hanfodol am restr eiddo, cyfraddau defnydd, caffael na dosbarthu ar gael yn hawdd i dimau caffael. Roedd systemau caffael yn rhy gymhleth, yn aneffeithlon ac yn methu ymdopi â’r symiau mawr o wybodaeth y bu’n rhaid iddynt eu prosesu.
• Mae offer gofal iechyd yn destun system reoleiddio gymhleth, sy’n addas iawn ar gyfer argyfwng. 
• Nid oedd strategaeth ar gyfer cynyddu masnach ryngwladol a chydnerthedd gweithgynhyrchu domestig ar gyfer pandemig. Roedd sylfaen gyflenwyr y DU wedi’i chanolbwyntio’n ormodol mewn un wlad, Tsieina, ac nid oedd galluoedd gweithgynhyrchwyr domestig wedi cael eu hystyried yn ddigonol wrth gynllunio. 
• Nid oedd nifer ddigonol o swyddogion o fewn llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig â’r sgiliau, yr arbenigedd na’r profiad yn benodol ym maes caffael offer gofal iechyd mewn argyfwng.
• Roedd cynllunio annigonol ar gyfer defnyddio cynghorwyr a busnesau allanol mewn ymateb i gaffael a dosbarthu brys.
• Cafodd hyder y cyhoedd yn y system gaffael frys ei danseilio gan y diffyg tryloywder, y diffyg prosesau digonol i reoli gwariant ac annhegwch y Lôn Blaenoriaeth Uchel a oedd yn tueddu i ffafrio cyflenwyr â chysylltiad â llywodraeth y DU. 
• Roedd y dechnoleg a’r systemau data ar gyfer caffael a dosbarthu brys wedi dyddio ac nid oeddent yn caniatáu rhannu a dadansoddi data caffael a dosbarthu yn ddigonol.

Heriau a chanlyniadau

• Oherwydd diffyg cynllunio, gorfodwyd gweinidogion a swyddogion i fyrfyfyrio’n gyflym i sefydlu systemau caffael a dosbarthu brys newydd, heb eu profi. 
• Roedd diffyg cynlluniau a seilwaith yn golygu na allai swyddogion ymateb yn ddigon cyflym ac effeithlon i broblemau sylfaenol, megis pa offer i’w brynu a faint ohono, am ba brisiau, a sut y dylid eu dosbarthu.
• Roedd risgiau o wastraff a achosir gan orbrynu, gan arwain at golli symiau mawr o arian cyhoeddus, a phrynu offer is-safonol a oedd yn peryglu gweithwyr iechyd a gofal cymdeithasol. 
• Roedd cyfanswm y gwariant gan lywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig ar PPE, awyryddion ac offer profi rhwng 1 Ionawr 2020 a 28 Mehefin 2022 tua £42.3 biliwn. O’r tua £15 biliwn o PPE a brynwyd, gwastraffwyd bron i £10 biliwn.
• Fe wnaeth sefydlu’r Lôn Blaenoriaeth Uchel ymgorffori annhegwch yn system gaffael frys llywodraeth y DU. Ymgais gamarweiniol ydoedd i flaenoriaethu, a achoswyd gan ddiffyg parodrwydd sylfaenol yn hytrach na bwriad drwg. Ni ddylai’r Lôn Blaenoriaeth Uchel fod wedi cael ei sefydlu ac ni ddylid ei hailadrodd.
• Gwnaed camgymeriadau o dan bwysau, gan arwain at:
  • honiadau o ‘ffrindgarwch’ a llygredd
  • gwastraff arian cyhoeddus
  • diffyg tryloywder ynghylch dyfarnu contractau gan fod swyddogion, yn ddealladwy, wedi blaenoriaethu cael offer gofal iechyd i weithwyr iechyd a gofal cymdeithasol.

Agweddau cadarnhaol yr ymateb

• Llwyddodd llysgenadaethau a theithiau masnach y DU i ddefnyddio eu cysylltiadau a’u harbenigedd yn fyd-eang i adnabod cyflenwyr.
• Roedd yr ymateb gan y cyhoedd a busnesau, a wahoddwyd i helpu i ddod o hyd i, cynhyrchu a chyflenwi offer hanfodol, yn frwdfrydig.
• Dylai’r cydweithio effeithiol rhwng y sectorau cyhoeddus a phreifat fod yn enghraifft o sut y dylai llywodraethau ymateb i bandemigau yn y dyfodol.