Mae Cadeirydd Ymchwiliad Covid-19 y DU, y Farwnes (Heather) Hallett, wedi cyhoeddi ei phedwerydd adroddiad heddiw. Mae'n dod i'r casgliad bod datblygu a chyflwyno brechlynnau Covid-19 yn "gam rhyfeddol" a bod y rhaglenni brechlyn a therapiwteg yn "ddwy o storïau llwyddiant y pandemig" - ond bod yn rhaid i lywodraethau a gwasanaethau iechyd weithio nawr i ailadeiladu ymddiriedaeth y cyhoedd mewn brechlynnau.
Archwiliodd Modiwl 4, y pedwerydd o 10 ymchwiliad yr Ymchwiliad, sut y datblygwyd, awdurdodwyd a chyflwynwyd brechlynnau a therapïau ar draws pedair gwlad y DU yn ystod pandemig Covid-19.
Mae adroddiad heddiw, 'Brechlynnau a Therapiwteg' (Modiwl 4), yn canfod bod degawdau o ymchwil a pharatoi byd-eang – gan gynnwys datblygu brechlynnau mRNA a thechnolegau platfform brechlynnau – yn hanfodol i ymateb y DU i frechlynnau Covid-19. Byddai'r gwaith sylfaenol hwn, a fyddai fel arfer yn cymryd rhwng 10 ac 20 mlynedd, yn caniatáu i'r DU awdurdodi a chyflwyno brechlynnau effeithiol o fewn blwyddyn i'w hachos Covid-19 cyntaf a nodwyd.
Yn 2021, rhoddwyd tua 132 miliwn o frechiadau Covid-19 ar draws y pedair gwlad, gan ei gwneud y rhaglen frechu fwyaf yn hanes y DU. Erbyn mis Mehefin 2022, roedd tua 87% o boblogaeth y DU dros 12 oed wedi cael eu brechu â dau ddos.
Fodd bynnag, roedd y nifer a gymerodd y brechlyn yn is mewn cymunedau â lefelau uwch o amddifadedd ac mewn rhai grwpiau lleiafrifoedd ethnig. Mae'r Ymchwiliad yn canfod bod yr anghydraddoldebau hyn yn rhagweladwy a bod rhaid mynd i'r afael â nhw cyn y pandemig nesaf.
Mae hefyd yn canfod nad yw'r Cynllun Taliad Difrod Brechlyn presennol yn ddigon cefnogol i'r rhai a ddioddefodd niwed difrifol o ganlyniad i frechu ac mae angen ei ddiwygio ar frys
Mae'r adroddiad hefyd yn tynnu sylw at rôl hanfodol therapiwteg. Roedd y cyffur dexamethasone yn cael ei ddefnyddio i achub bywydau cleifion Covid-19 oedd yn yr ysbyty erbyn mis Mehefin 2020, o fewn oriau i ganlyniadau treialon gadarnhau ei effeithiolrwydd. Erbyn mis Mawrth 2021, amcangyfrifir ei fod wedi achub 22,000 o fywydau yn y DU ac un miliwn ledled y byd. Ar ddechrau'r pandemig roedd yn ffodus bod y DU yn arweinydd byd-eang ym maes gwyddorau biofeddygol. Er mwyn bod yn barod ar gyfer pandemigau yn y dyfodol, mae'r Ymchwiliad yn dod i'r casgliad ei bod yn hanfodol cynnal buddsoddiad mewn gwyddorau bywyd.
Ar ddechrau'r pandemig roedd yn ffodus bod y DU yn arweinydd byd-eang ym maes gwyddorau biofeddygol. Er mwyn bod yn barod ar gyfer pandemigau yn y dyfodol, mae'r Ymchwiliad yn dod i'r casgliad ei bod yn hanfodol cynnal buddsoddiad mewn gwyddorau bywyd.
Roedd diffyg hyder mewn brechlynnau Covid-19 yn broblem fyd-eang, wedi'i sbarduno gan ledaeniad gwybodaeth ffug ar-lein ac wedi'i waethygu gan y ffaith bod y brechlynnau'n newydd ac wedi'u datblygu'n gyflym. Roedd diffyg ymddiriedaeth sylfaenol mewn llywodraethau ledled y DU a systemau iechyd ledled y DU wedi gwneud rhai cymunedau yn fwy agored i wybodaeth ffug am y brechlynnau Covid.
Yn adroddiad Modiwl 4, mae'r Cadeirydd yn argymell bod camau'n cael eu cymryd ar draws y pedair gwlad i feithrin ymddiriedaeth o fewn cymunedau lle mae llai o bobl yn cael brechlynnau ac i wella mynediad at frechlynnau cyn y pandemig nesaf.
Mae'r pedwerydd adroddiad Ymchwiliad Covid-19 y DU hwn yn ymwneud â datblygu brechlynnau Covid-19 a gweithredu'r rhaglen gyflwyno brechlynnau yn Lloegr, Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon.
Roedd y rhaglen frechu yn gamp ryfeddol. Datblygwyd, cynhyrchwyd a chyflwynwyd brechlynnau effeithiol i'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn gyflym iawn.
Yn drasig, dioddefodd nifer o bobl niwed o ganlyniad i gael brechlyn. Roedd hwn yn leiafrif bach o'i gymharu â graddfa gyffredinol y rhaglen frechu, ond nid oedd yn llai pwysig i'r unigolion yr effeithiwyd arnynt a'u teuluoedd.
Ni allwn wybod pryd, ond bydd pandemig arall. Dylai fy argymhellion, o'u hystyried gyda'i gilydd, olygu bod y DU wedi paratoi'n well ar gyfer y pandemig hwnnw. Rwy'n annog llywodraethau ledled y DU i weithio'n unigol ac ar y cyd i weithredu'r argymhellion hyn, yn llawn ac mewn modd amserol.
Ni allwn wybod pryd, ond bydd pandemig arall. Dylai fy argymhellion, o'u hystyried gyda'i gilydd, olygu bod y DU wedi paratoi'n well ar gyfer y pandemig hwnnw. Rwy'n annog llywodraethau ledled y DU i weithio'n unigol ac ar y cyd i weithredu'r argymhellion hyn, yn llawn ac mewn modd amserol.
Mae crynodeb byr o'r adroddiad ar gael ar wefan yr Ymchwiliad ac mae ar gael mewn amrywiaeth o ieithoedd a fformatau hygyrch.
At ei gilydd, rhoddodd 43 o dystion dystiolaeth lafar yn ystod gwrandawiadau cyhoeddus Modiwl 4 a gynhaliwyd yn Llundain ym mis Ionawr 2025. Clywodd yr Ymchwiliad gan weithwyr gofal iechyd proffesiynol, llunwyr polisi ac arbenigwyr perthnasol. Clywodd yr Ymchwiliad hefyd gan uwch wleidyddion presennol a chyn-wleidyddion, gwyddonwyr blaenllaw, gweithwyr meddygol proffesiynol allweddol a gweision sifil.
Dyma rai o gasgliadau’r Farwnes Hallett:
- Roedd ymateb y DU i frechlynnau a therapïau, mewn sawl ffordd, yn stori lwyddiant. Datblygodd y DU y brechlyn Rhydychen/AstraZeneca ac awdurdododd ddau frechlyn arall o fewn blwyddyn i'w hachos cyntaf o Covid-19 a nodwyd, gan fynd ymlaen i gyflwyno'r rhaglen frechu fwyaf yn hanes y DU, gydag un astudiaeth yn amcangyfrif bod bron i 450,000 o fywydau wedi'u hachub yn Lloegr yn unig.
- Ni chafodd safonau diogelwch llym y DU eu peryglu. Er gwaethaf brys y dasg a'r cyflymder y datblygwyd brechlynnau, ni wnaeth y camau a gymerwyd gan lywodraeth y DU a chyrff rheoleiddio beryglu safonau diogelwch llym y DU. Roedd brechlynnau'n destun treialon trylwyr a chymeradwyaeth reoleiddiol cyn eu cyflwyno, gyda phryderon diogelwch yn cael eu nodi'n gyflym a'u monitro.
- Roedd modd rhagweld nifer is o bobl a oedd yn cael y brechlyn mewn rhai cymunedau a rhaid gwneud mwy i wella’r nifer a gafodd y brechlyn. Roedd yn is mewn ardaloedd o amddifadedd uwch ac mewn rhai cymunedau lleiafrifoedd ethnig, gyda phryderon ynghylch diogelwch a sgîl-effeithiau yn ffactor allweddol, wedi'u gwaethygu gan ddiffyg ymddiriedaeth a hyder ehangach mewn awdurdod.
- Mae oedi cyn brechu yn cynyddu a rhaid i lywodraethau weithredu nawr i ailadeiladu ymddiriedaeth. Mae lledaeniad cyflym gwybodaeth ffug a chamarweiniol ar-lein wedi tanio petruster yn fyd-eang, ond roedd diffyg hyder mewn awdurdod hefyd yn ffactor sylweddol a gyfrannodd yn y DU ac mae'n rhaid i lywodraethau a gwasanaethau iechyd weithio gyda chymunedau i fynd i'r afael â hyn cyn y pandemig nesaf.
- Roedd achosion prin o bobl yn dioddef anaf difrifol neu farwolaeth o ganlyniad i frechu ac mae'r cynllun cymorth presennol yn annigonol. Disgrifiodd cynrychiolwyr grwpiau sydd wedi’u hanafu gan frechlyn ac mewn galar deimlo eu bod wedi’u tawelu, eu hanwybyddu neu eu trin fel gwadwyr brechlyn ac mae'n rhaid diwygio’r Cynllun Taliad Difrod Brechlyn cyn gynted â phosibl.
- Aeth y DU i mewn i'r pandemig heb ddigon o allu gweithgynhyrchu a rhaid mynd i'r afael â hyn. Mae angen meddwl yn strategol ar draws y llywodraeth i sicrhau bod amrediad amrywiol o dechnolegau brechlynnau a therapiwteg ar gael i'r DU rhag ofn bod pandemig yn y dyfodol
Mae'r Farwnes Hallett yn galw am weithredu pum argymhelliad allweddol yn brydlon ac yn drylwyr i sicrhau bod y DU mewn gwell sefyllfa i ddatblygu a chyflwyno brechlynnau a therapeuteg mewn unrhyw bandemig yn y dyfodol:
- Sefydlu panel cynghori arbenigwyr fferyllol. Dylai'r panel oruchwylio parodrwydd y DU i ddatblygu, caffael a chynhyrchu brechlynnau a therapeuteg;
- Cynhyrchu strategaethau a chyfathrebiadau brechu wedi'u targedu. Dylai hyn gynnwys ymgynghori â rhwydweithiau lleol ynghylch dulliau ymgyrchu a chyflenwi, er mwyn cynyddu nifer y bobl sy'n cymryd brechlynnau a lleihau anghydraddoldebau;
- Gwella monitro a gwerthuso faint o frechlynnau sy'n cael eu brechu a'u dosbarthu. Byddai hyn o gymorth i ddeall y mesurau sydd wedi’u profi i fod yn effeithiol wrth gynyddu’r nifer sy’n cael brechlynnau;
- Hwyluso mynediad cyrff rheoleiddio at gofnodion gofal iechyd. Mae hyn at ddibenion monitro diogelwch ôl-awdurdodi brechlynnau a therapïau newydd;
- Diwygio'r Cynllun Taliad Difrod Brechlyn. Mae'n rhaid i hyn ddigwydd cyn gynted â phosibl, gyda chynnydd yn y taliad lleiaf a ddyfernir i'r rhai a anafwyd gan frechlyn a system decach ar gyfer pennu taliad.
Mae'r Ymchwiliad wedi cyhoeddi adroddiadau ar gyfer Modiwlau 1, 2, 3 a 4. Mae'r Farwnes Hallett yn nodi'r camau a gymerwyd gan bedair llywodraeth y DU hyd yn hyn - gan gynnwys cyhoeddi Strategaeth Parodrwydd ar gyfer Pandemig newydd llywodraeth y DU ym mis Mawrth 2026 - ac yn ymddiried y bydd yr holl argymhellion yn cael eu gweithredu'n brydlon ac yn llawn. Gellir olrhain cynnydd ar weithredu argymhellion ar y dudalen Monitro Argymhellion yr Ymchwiliad ar wefan yr Ymchwiliad.
Bydd chwech adroddiad arall yn dilyn. Bydd haf 2026 yn gweld cyhoeddi adroddiad Modiwl 5, sy'n archwilio Caffael. Cyhoeddir adroddiadau ar gyfer Modiwl 6, sy'n ymchwilio i'r Sector Gofal a Modiwl 7, sy'n ymchwilio i Brofi, Olrhain ac Ynysu yn yr hydref.
Bydd y tri adroddiad sy'n weddill yn cael eu cyhoeddi yn hanner cyntaf 2027.
Darllenwch y adroddiad llawn Modiwl 4, y Crynodeb Byr ac eraill fformatau hygyrch ar ein gwefan.