Mae'r Farwnes Hallett, Cadeirydd Ymchwiliad Covid-19 y DU, yn cyhoeddi ei phumed adroddiad heddiw. Mae'n archwilio sut y gwnaeth llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig gaffael a dosbarthu cyfarpar gofal iechyd hanfodol yn ystod pandemig Covid-19 ac yn gwneud argymhellion ar gyfer y dyfodol. Mae Modiwl 5 Caffael, y pumed o 10 ymholiad yr Ymchwiliad, yn tynnu sylw at nifer o fethiannau, yn enwedig ar ddechrau'r pandemig.
Daw'r Cadeirydd i'r casgliad bod diffygion systemig, cynllunio annigonol a methiannau eraill wedi achosi oedi diangen wrth i staff iechyd a gofal cymdeithasol gael y cyfarpar diogelu personol (PPE), yr awyryddion a'r offer profi roeddent wir eu hangen.
Wrth i'r pandemig waethygu, roedd llawer o feddygon, nyrsys a staff y sector gofal yn gweithio heb PPE digonol na digon o offer gofal iechyd fel awyryddion. Gadawodd hyn nhw'n methu amddiffyn eu hunain, na'r rhai yn eu gofal, yn iawn rhag haint peryglus.
Mae'r Farwnes Hallett yn canfod bod y DU wedi mynd i mewn i'r pandemig gyda'i stoc o gyfarpar diogelu personol (PPE) mewn cyflwr peryglus - heb ddigon o gyflenwadau hanfodol a gyda meintiau mawr o gyfarpar a oedd wedi dod i ben. Nid oedd unrhyw gynlluniau ar waith ar gyfer caffael na dosbarthu brys. Yn ogystal, nid oedd y DU “yn barod i gystadlu” yn y ras farchnad fyd-eang i sicrhau cyfarpar gofal iechyd hanfodol, a gorfodwyd gweinidogion a swyddogion i fyrfyfyrio - gan sefydlu systemau caffael newydd o fewn dyddiau.
Daw’r Cadeirydd i’r casgliad bod “gwastraff arian y trethdalwyr yn enfawr”. Niweidiodd hyn ymddiriedaeth y cyhoedd yn sylweddol a thanseiliodd waith caled llawer o swyddogion caffael.
Roedd y 'Lôn Blaenoriaeth Uchel', a elwir hefyd yn 'Lôn VIP', yn ymgais gamarweiniol i flaenoriaethu os oedd yn ymgorffori annhegwch mewn caffael brys. Cafodd rhai cyflenwyr driniaeth ffafriol oherwydd bod ganddynt gysylltiadau â'r llywodraeth, gan danseilio ymddiriedaeth y cyhoedd ar adeg pan oedd ei hangen fwyaf. Er nad yw'r Ymchwiliad wedi nodi ffrindgarwch na llygredd ar ran gweinidogion a swyddogion mewn penderfyniadau contractio terfynol, daeth y Cadeirydd i'r casgliad na ddylid bod wedi sefydlu'r Lôn 'Blaenoriaeth Uchel' a ni ddylid ei hailadrodd.
O'r tua £14.9 biliwn a wariwyd ar PPE, gwastraffwyd bron i ddwy ran o dair - bron i £10 biliwn. Roedd cyfanswm y gwariant ar draws llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ar PPE, awyryddion ac offer profi rhwng Ionawr 2020 a Mehefin 2022 yn fwy na £42 biliwn.
Er gwaethaf y methiannau hyn, mae adroddiad heddiw yn crybwyll llwyddiannau caffael y pandemig. Daeth busnesau, y cyhoedd a sectorau gwyddorau bywyd domestig a gweithgynhyrchu uwch y DU at ei gilydd yn frwdfrydig i helpu. Darparodd y Fyddin arbenigedd logistaidd hanfodol. Dylai'r cydweithio rhwng y sectorau cyhoeddus a phreifat fod yn fodel ar gyfer sut mae llywodraethau'n ymateb i bandemigau yn y dyfodol.
Yn gyfan, mae'r Cadeirydd yn dod i'r casgliad pe bai gweinidogion a swyddogion wedi cael gwell cynlluniau, gwybodaeth a systemau priodol, y byddai penderfyniadau caffael wedi bod yn haws, yn decach ac yn llawer llai costus - a byddai cyfarpar wedi cyrraedd y rhai oedd ei angen yn fwy cyflym.
Pan darodd pandemig Covid-19, aeth y byd i ras anobeithiol i sicrhau cyfarpar a chyflenwadau gofal iechyd hanfodol. Yn y frwydr fyd-eang i gaffael cyfarpar a chyflenwadau, nid oedd y DU yn barod i gystadlu - cafodd y cyrff cyfrifol eu dal yn annisgwyl, gyda chynlluniau annigonol a heb eu profi i gynyddu gweithrediadau caffael a dosbarthu brys yn gyflym.
Roedd gwastraff arian trethdalwyr yn enfawr. Rhaid i'r cyhoedd allu ymddiried bod eu harian yn cael ei wario'n briodol, yn deg ac yn dryloyw. Cafodd hyder y cyhoedd - mor bwysig mewn argyfwng - ei danseilio gan y methiannau mewn caffael. bwysig mewn argyfwng – cafodd ei danseilio gan y methiannau mewn caffael.
Mae'r newidiadau rwy'n eu hargymell yw buddsoddiad yng nghydnerthedd a pharadrwydd y DU. Mae pris bach i'w dalu i sicrhau, y tro nesaf, y gall y cyhoedd fod yn hyderus yn y penderfyniadau gwariant hollbwysig y bydd yn rhaid eu gwneud a bod cyfarpar gofal iechyd allweddol yn cyrraedd y rhai sydd ei angen ar yr amser iawn. Bydd system gaffael argyfwng sydd wedi'i pharatoi'n well yn lleihau cost cael cyflenwadau hanfodol ac yn achub bywydau.
Mae'r adroddiad yn nodi 11 o argymhellion sydd - os byddant yn cael eu gweithredu'n brydlon, yn llawn ac ar y cyd ag argymhellion mewn adroddiadau Ymchwiliad eraill - yn ffurfio glasbrint ar gyfer sut y gall y DU baratoi'n well ar gyfer pandemigau yn y dyfodol, ac ymateb iddynt.
Mae crynodeb byr pedair tudalen o'r adroddiad ar gael ar wefan yr Ymchwiliad ac mae ar gael mewn amrywiaeth o ieithoedd a fformatau hygyrch.
Mae'r adroddiad yn ymdrin â dyfarnu contractau i PPE Medpro Ltd, sy'n destun ymchwiliad troseddol parhaus. Mae adroddiad Modiwl 5 yn cynnwys pennod sy'n nodi canfyddiadau'r Ymchwiliad ar dystiolaeth sy'n ymwneud â PPE Medpro - ni ellir cyhoeddi'r bennod hon ar 14 Gorffennaf 2026 gan ei fod wedi'i chynnwys o dan Orchymyn Cyfyngu a roddir gan y Cadeirydd i sicrhau nad yw ymchwiliadau troseddol cyfredol na rhai yn y dyfodol yn cael eu tanseilio. Oni bai bod y Gorchymyn yn cael ei amrywio neu ei ddirymu yn y cyfamser, bydd y bennod yn cael ei chyhoeddi unwaith y bydd y Gorchymyn wedi'i godi yn dilyn diwedd unrhyw achos troseddol.
Yn gyfan, rhoddodd gwrandawiadau cyhoeddus ar lafar ar gyfer ymchwiliad Modiwl 5 dros 16 diwrnod o wrandawiadau cyhoeddus a gynhaliwyd yn Llundain ym mis Mawrth 2025. Clywodd yr Ymchwiliad gan ystod eang o dystion gan gynnwys gwleidyddion uwch sy'n gwasanaethu a chyn-wleidyddion uwch, gwyddonwyr blaenllaw, gweithwyr meddygol proffesiynol allweddol a gweision sifil.
Dyma rai o gasgliadau’r Farwnes Hallett:
Nid oedd y DU wedi paratoi ar gyfer caffael brys ar raddfa pandemig. Aeth y DU i mewn i'r pandemig gyda stoc annigonol o PPE a chynlluniau nad oeddent erioed wedi cael prawf straen. Gorfodwyd swyddogion a gweinidogion i fyrfyfyrio, gan sefydlu systemau caffael a dosbarthu brys newydd o fewn dyddiau.
Roedd gwastraff arian cyhoeddus yn enfawr a gellid bod wedi ei osgoi. O'r tua £14.9 biliwn a wariwyd ar PPE, gwastraffwyd bron i ddwy ran o dair - bron i £10 biliwn. Byddai cynllunio gwell wedi arwain at benderfyniadau caffael tecach, cyflymach a llai costus.
Roedd y 'Lôn Blaenoriaeth Uchel' yn ymgais gamarweiniol i flaenoriaethu a greodd annhegwch ac a danseiliodd ymddiriedaeth y cyhoedd. Cafodd rhai cyflenwyr driniaeth ffafriol oherwydd eu cysylltiadau â'r llywodraeth. Er nad yw'r Ymchwiliad wedi nodi cronyiaeth na llygredd ar ran gweinidogion na swyddogion mewn penderfyniadau contractio terfynol, ni ddylid bod wedi sefydlu'r 'Lôn Flaenoriaeth Uchel' a ni ddylid ei hailadrodd.
Cafodd hyder y cyhoedd ei niweidio gan ddiffyg tryloywder. Rhoddwyd blaenoriaeth i gyflymder caffael dros agoredrwydd gyda'r cyhoedd. Er ei fod yn ddealladwy ar y dechrau, gwnaeth y diffyg tryloywder hwn, ynghyd ag annhegwch y Lôn Blaenoriaeth Uchel, leihau ymddiriedaeth y cyhoedd mewn caffael brys.
Gadawodd gor-ddibyniaeth y DU ar un wlad am gyflenwadau hi mewn sefyllfa beryglus. Roedd sylfaen gyflenwyr y DU wedi'i chanolbwyntio'n ormodol yn Tsieina ac nid oedd galluoedd gweithgynhyrchu domestig wedi cael eu hystyried yn ddigonol wrth gynllunio, gan adael y wlad yn agored i niwed ar adeg dyngedfennol.
Mae'r Cadeirydd o'r farn y dylid gweithredu holl argymhellion Modiwl 5 yn llawn ac mewn modd amserol. Bydd yr Ymchwiliad yn monitro gweithrediad yr argymhellion yn ystod ei oes. I grynhoi, mae'r Ymchwiliad yn argymell:
- Atgyweirio gwytnwch cadwyn gyflenwi a systemau caffael a dosbarthu brys yn sylweddolgan sefydlu cynlluniau clir sydd wedi'u profi cyn y pandemig nesaf.
- Creu strategaeth fasnach ryngwladol a diwydiannol domestig frys,gan drin cyfarpar gofal iechyd allweddol fel ased cenedlaethol strategol.
- Gosod amcanion penodol ar gyfer masnach ryngwladol a diwydiant domestig yn ystod pandemig,gan annog buddsoddiad, ymchwil a datblygu mewn gweithgynhyrchu uwch ar gyfer cyfarpar gofal iechyd.
- Digideiddio systemau caffael a dosbarthu o fewn tair blyneddgan alluogi casglu, rhannu a dadansoddi data mewn amser real ar draws llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig.
- Gwella cyfansoddiad a rheolaeth y stoc pandemig i adlewyrchu'r ystod lawn o risgiau pandemig ac amrywiaeth y gweithlu iechyd a gofal cymdeithasol.
- Sefydlu rhaglen hyfforddi ar gyfer swyddogion caffael,gan sicrhau bod digon o staff medrus yn barod i'w defnyddio mewn argyfwng.
- Gwella tryloywder, llywodraethu ac atebolrwydd mewn caffael brys,fel y gall y cyhoedd fod yn hyderus bod arian yn cael ei wario'n briodol ac yn deg.
Mae rhestr lawn o argymhellion yr Ymchwiliad i’w gweld yn yr adroddiad llawn.
Mae'r Ymchwiliad wedi cyhoeddi Modiwlau 1, 2, 3, 4 a 5Mae'r Farwnes Hallett yn nodi'r camau a gymerwyd gan bedair llywodraeth y DU hyd yn hyn - gan gynnwys cyhoeddi Strategaeth Parodrwydd ar gyfer Pandemig newydd llywodraeth y DU ym mis Mawrth 2026 - ac yn ymddiried y bydd yr holl argymhellion yn cael eu gweithredu'n brydlon ac yn llawn. Gellir olrhain cynnydd ar weithredu argymhellion ar y dudalen Monitro Argymhellion yr Ymchwiliad ar wefan yr Ymchwiliad.
Bydd adroddiadau pellach yn dilyn. Yn yr hydref, cyhoeddir adroddiad Modiwl 6 sy'n ymchwilio i'r 'Sector Gofal' ac adroddiad Modiwl 7 sy'n ymchwilio i 'Brofi, Olrhain ac Ynysu'. Mae'r Farwnes Hallett yn bwriadu cwblhau cyhoeddi'r holl adroddiadau erbyn haf 2027.
Darllenwch Adroddiad Modiwl 5, y Crynodeb Byr ac eraill fformatau hygyrch ar ein gwefan.