Penderfyniadau craidd y DU a rheolaeth wleidyddol (Modiwl 2)

Agorodd Modiwl 2 ar 31 Awst 2022 ac mae wedi'i rannu'n rhannau. Yn gyntaf, edrychodd ar lywodraethu a gwneud penderfyniadau gwleidyddol a gweinyddol craidd ar gyfer y DU. Bydd yn cynnwys yr ymateb cychwynnol, gwneud penderfyniadau llywodraeth ganolog, perfformiad gwleidyddol a gwasanaeth sifil yn ogystal ag effeithiolrwydd perthnasoedd â llywodraethau yn y gweinyddiaethau datganoledig a'r sectorau lleol a gwirfoddol. Bydd Modiwl 2 hefyd yn asesu gwneud penderfyniadau ynghylch mesurau anfferyllol a'r ffactorau a gyfrannodd at eu gweithredu.

Roedd Modiwlau 2A, B a C yn mynd i'r afael â'r materion strategol a chyffredinol o safbwynt Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Caiff y rhain eu trin fel modiwlau ar wahân a chynhelir gwrandawiadau cyhoeddus ar eu cyfer yn y gwledydd y maent yn berthnasol iddynt.

Mae'r broses ymgeisio i ddod yn Gyfranogwr Craidd ar gyfer Modiwl 2, 2A, 2B a 2C bellach wedi cau.

Cynhaliodd Modiwl 2 ei Wrandawiad Rhagarweiniol cyntaf ar 31 Hydref 2022 a chynhaliodd Wrandawiadau Rhagarweiniol pellach yn 2023, a chwblhawyd gwrandawiadau tystiolaeth lafar ar 23 Mai 2024.

Heddiw cyhoeddais fy ail adroddiad. Mae'n dilyn ymchwiliad i ymatebion pedair llywodraeth y DU i bandemig Covid-19.

Ar ddechrau 2020, roedd Covid-19 yn feirws newydd a marwol a oedd yn lledaenu'n gyflym o amgylch y wlad. Methodd y pedair llywodraeth â gwerthfawrogi maint y bygythiad na brys yr ymateb yr oedd ei angen.

Pan sylweddolon nhw faint y bygythiad, cyflwynwyd dewisiadau annymunol i wleidyddion a gweinyddwyr yn llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ynghylch sut i ymateb. Pa bynnag benderfyniad a gymerasant, yn aml nid oedd ateb cywir na chanlyniad da. Roedd yn rhaid iddyn nhw hefyd wneud penderfyniadau o dan amodau pwysau eithafol. Serch hynny, gallaf grynhoi fy nghanfyddiadau o'r ymateb fel 'rhy ychydig, rhy hwyr'.

Felly mae'r Ymchwiliad wedi nodi nifer o wersi allweddol a ddysgwyd i lywio'r ymateb i bandemig yn y dyfodol. At ei gilydd, rwy'n gwneud 19 o argymhellion allweddol yr wyf yn credu y byddant yn amddiffyn y DU yn well mewn unrhyw bandemig yn y dyfodol ac yn gwella gwneud penderfyniadau mewn argyfwng.

Y Farwnes Hallett, Cadeirydd Ymchwiliad Covid-19 y DU

Gweld yr adroddiad yn llawn
Gweler crynodeb 'Yn Gryno' yr adroddiad


Argymhellion

Dylai Adran Iechyd (Gogledd Iwerddon) ailgyfansoddi rôl Prif Swyddog Meddygol Gogledd Iwerddon fel rôl gynghori annibynnol. Ni ddylai Prif Swyddog Meddygol Gogledd Iwerddon gael cyfrifoldebau rheoli o fewn Adran Iechyd (Gogledd Iwerddon).

Dylai Swyddfa’r Llywodraeth dros Wyddoniaeth (GO-Science) wahodd llywodraethau Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon i enwebu nifer fach o gynrychiolwyr i fynychu cyfarfodydd y Grŵp Cynghori Gwyddonol ar gyfer Argyfyngau (SAGE) o ddechrau unrhyw argyfwng yn y dyfodol.

Dylai statws y cynrychiolwyr hynny fel 'cyfranogwr' neu 'arsylwr' ddibynnu ar eu harbenigedd a dylai fod yn fater i SAGE ei benderfynu.

Dylai Swyddfa’r Llywodraeth dros Wyddoniaeth (GO-Science) ddatblygu a chynnal cofrestr o arbenigwyr ar draws pedair gwlad y DU a fyddai’n fodlon cymryd rhan mewn grwpiau cynghori gwyddonol, gan gwmpasu ystod eang o argyfyngau sifil posibl.

Yn ystod argyfwng sifil system gyfan, dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig gyhoeddi cyngor technegol ar faterion gwyddonol, economaidd a chymdeithasol cyn gynted â phosibl, yn ogystal â chofnodion grwpiau cynghori arbenigol – oni bai bod rhesymau da sy'n atal cyhoeddi, megis cyfrinachedd masnachol, diogelwch personol neu ddiogelwch cenedlaethol, neu oherwydd bod braint cyngor cyfreithiol yn berthnasol.

Dylai Swyddfa’r Llywodraeth dros Wyddoniaeth (GO-Science), Llywodraeth yr Alban, Llywodraeth Cymru a’r Adran Iechyd (Gogledd Iwerddon) ddatblygu telerau penodi safonol ar gyfer pob cyfranogwr mewn grwpiau cynghori gwyddonol. Dylai’r telerau hyn gynnwys:

  • eglurder ynghylch natur rôl unigolyn a graddfa eu cyfrifoldeb, yn ogystal â'r ymrwymiad amser tebygol;
  • taliad lle mae eu hymrwymiad amser yn golygu bod yn rhaid iddynt dreulio amser i ffwrdd o'u rôl barhaol;
  • mynediad at wasanaethau cymorth; a mynediad at gyngor ar ddiogelwch personol ac ar-lein, gyda gweithdrefnau ar gyfer codi pryderon penodol.

Dylai llywodraeth y DU ddod ag adran 1 o Ddeddf Cydraddoldeb 2010 i rym yn Lloegr, gan weithredu'r ddyletswydd gymdeithasol-economaidd.

Dylai Cynulliad Gogledd Iwerddon a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon ystyried darpariaeth gyfatebol o fewn adran 75 o Ddeddf Gogledd Iwerddon 1998.

Dylai llywodraeth y DU gyflwyno deddfwriaeth i roi asesiadau effaith hawliau plant ar sail statudol yn Lloegr.

Dylai Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon ystyried darpariaeth gyfatebol.

Dylai llywodraeth y DU, Llywodraeth yr Alban, Llywodraeth Cymru a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon gytuno ar fframwaith sy'n nodi'r bobl a fyddai fwyaf mewn perygl o gael eu heintio gan glefyd a marw ohono a'r rhai sydd fwyaf tebygol o gael eu heffeithio'n negyddol gan unrhyw gamau a gymerir i ymateb i bandemig yn y dyfodol. Dylai'r fframwaith nodi'r camau penodol y gellid eu cymryd i liniaru'r risgiau i'r bobl hyn.

Dylai asesiadau effaith cydraddoldeb fod yn rhan o'r fframwaith hwn. Lle na ellir eu cynnal mewn argyfwng cenedlaethol, dylid eu hailsefydlu cyn gynted â phosibl.

Dylai pob llywodraeth gytuno a chyhoeddi yn ei hymateb i'r Adroddiad hwn sut y bydd yn sicrhau bod y fframwaith hwn wedi'i ymgorffori mewn gwneud penderfyniadau brys a phwy fydd yn gyfrifol am sicrhau bod y materion hyn yn parhau i gael eu hystyried drwy gydol argyfwng cenedlaethol.

Dylai Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon a llywodraeth y DU (mewn ymgynghoriad â llywodraeth Iwerddon lle bo angen) adolygu strwythurau a phwerau dirprwyedig y llywodraeth yng Ngogledd Iwerddon i ystyried:

  • grymuso’r Prif Weinidog a’r Dirprwy Brif Weinidog ar y cyd i gyfarwyddo gwaith gweinidogion ac adrannau eraill yn ystod argyfwng;

  • grymuso Pennaeth Gwasanaeth Sifil Gogledd Iwerddon mewn perthynas â dyrannu gweision sifil i adrannau neu i strwythurau wrth gefn sifil yn ystod argyfwng; a

  • sut y byddai penderfyniadau a fyddai fel arfer yn destun cymeradwyaeth weinidogol yn cael eu gwneud pe bai argyfwng yn digwydd yn ystod atal trefniadau rhannu pŵer.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig nodi mewn strategaethau parodrwydd ar gyfer pandemig yn y dyfodol (gweler Adroddiad Modiwl 1 yr Ymchwiliad, Argymhelliad 4) sut y bydd gwneud penderfyniadau'n gweithio mewn pandemig yn y dyfodol.

Dylai hyn gynnwys darpariaeth ar gyfer defnyddio COBR fel y strwythur ymateb cychwynnol a nodi sut y bydd llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig yn trawsnewid o reoli pandemig trwy COBR i'w reoli trwy drefniadau ar wahân ym mhob gwlad pan ddaw'n amlwg y bydd yr argyfwng yn un tymor hwy.

Dylai gynnwys darpariaeth ar gyfer strwythurau gwneud penderfyniadau tymor hwy yn llywodraeth y DU sy'n cynnwys:

  • grŵp strategaeth i bennu'r dull cyffredinol ar gyfer pob cam o'r pandemig a gwneud penderfyniadau ar ymyriadau mawr (e.e. mynd i mewn ac allan o'r cyfnod clo); a

  • grŵp gweithredol i wneud penderfyniadau ar weithredu'r strategaeth y cytunwyd arni drwy gydol y pandemig.

Dylai dyluniad y strwythurau hyn gynnwys amlinelliad o weithdrefnau gwneud penderfyniadau ar gyfer pob grŵp.

Dylai'r strategaeth wneud darpariaeth benodol ar gyfer cynnwys Cabinet y DU yn y broses o wneud penderfyniadau ynghylch y strategaeth a'r grwpiau gweithredol.

Dylai hefyd ddarparu y dylai Cabinetau’r DU, yr Alban a Chymru a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon yn bennaf wneud penderfyniadau tymor hwy.

Dylai grwpiau sy'n gwneud penderfyniadau ym mhob gwlad gynnwys gweinidog sydd â chyfrifoldeb am gynrychioli buddiannau grwpiau agored i niwed. Yng nglywodraeth y DU, efallai mai'r Gweinidog dros Fenywod a Chydraddoldeb yw'r gweinidog mwyaf priodol yn hyn o beth.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig sefydlu trefniadau ffurfiol ar gyfer cwmpasu rolau'r Prif Weinidog a'r Prif Weinidog (ac yng Ngogledd Iwerddon, y dirprwy Brif Weinidog) yn ôl yr angen yn ystod argyfwng sifil system gyfan, pe bai'r deiliad yn methu â chyflawni ei ddyletswyddau am unrhyw reswm.

Dylid cydlynu'r ymateb i argyfwng sifil system gyfan yn y dyfodol drwy dasgluoedd canolog ym mhob un o'r DU, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon, gyda chyfrifoldeb am gomisiynu a syntheseiddio cyngor, cydlynu un darlun data a hwyluso prosesau gwneud penderfyniadau. I baratoi, dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ddylunio'r gweithdrefnau gweithredu ar gyfer y tasgluoedd hyn, gan gynnwys, ond heb fod yn gyfyngedig i, nodi'r rolau allweddol sydd eu hangen i redeg y tasgluoedd a sut y byddai'r rolau hynny'n cael eu penodi.

Dylai llywodraeth y DU hefyd nodi rôl ei thasglu wrth gefnogi gweithdrefnau gwneud penderfyniadau o fewn y strategaeth a'r strwythurau gwneud penderfyniadau gweithredol.

Dylid ymgorffori'r trefniadau hyn mewn strategaethau parodrwydd ar gyfer pandemig yn y dyfodol (gweler Adroddiad Modiwl 1 yr Ymchwiliad, Argymhelliad 4).

Dylai'r Swyddfa Weithredol ddiwygio'r Cod Gweinidogol i osod dyletswydd cyfrinachedd ar weinidogion sy'n gwahardd datgelu safbwyntiau unigol gweinidogion a fynegir yn ystod cyfarfodydd Pwyllgor Gweithredol Gogledd Iwerddon.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ddatblygu cynlluniau gweithredu ar gyfer sut y bydd cyfathrebiadau'r llywodraeth yn cael eu gwneud yn fwy hygyrch yn ystod pandemig.

Fel isafswm, dylai'r rhain gynnwys gwneud darpariaeth ar gyfer cyfieithu cynadleddau i'r wasg y llywodraeth i Iaith Arwyddion Prydain (ac Iaith Arwyddion Gwyddelig yng Ngogledd Iwerddon) a chyfieithu cyhoeddiadau allweddol i'r ieithoedd a siaredir amlaf yn y DU.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig sicrhau mai'r weithdrefn gadarnhaol ddrafft yw'r broses safonol ar gyfer deddfu pwerau sylweddol ac eang mewn argyfwng sifil, fel pandemig, o dan ddeddfwriaeth iechyd cyhoeddus sylfaenol.

Dylai unrhyw ymadawiad o'r weithdrefn hon fod yn eithriad, gyda meini prawf a mesurau diogelwch clir ar waith i atal osgoi craffu seneddol. Dylai'r mesurau diogelwch hyn gynnwys:

  • 'cymalau machlud' ar gyfer rheoliadau a wneir gan ddefnyddio'r weithdrefn gadarnhaol, gan nodi dyddiad dod i ben clir, fel arfer o fewn dau fis; a

  • dyletswydd ar weinidogion i adrodd i'w deddfwrfeydd priodol bob dau fis ar arfer pwerau brys.

Dylai llywodraeth y DU gynnal adolygiad o Ddeddf Argyfyngau Sifil 2004 i asesu ei rôl bosibl wrth reoli argyfyngau sifil yn y dyfodol, gan gynnwys pandemigau, ac a ellid ei defnyddio fel fframwaith argyfwng dros dro nes bod deddfwriaeth fwy penodol gyda diogelwch seneddol priodol yn cael ei phasio.

Dylai'r adolygiad:

  • archwilio’r amodau y gellir galw Deddf Argyfyngau Sifil 2004 i rym odanynt mewn argyfwng iechyd cyhoeddus;

  • ystyried unrhyw addasiadau i ddiogelwch y Ddeddf, fel y prawf clo triphlyg neu derfynau amser, a fyddai’n ei gwneud yn fwy addasadwy i bandemigau; a

  • cynhyrchu canllawiau clir ar gymhwyso'r Ddeddf i'w defnyddio mewn argyfyngau sifil, gan gynnwys pandemigau, i gefnogi ei defnydd fel mesur brys cyn i ddeddfwriaeth benodol – fel bil pandemig pwrpasol – gael ei phasio.

Dylai llywodraeth y DU, Llywodraeth yr Alban, Llywodraeth Cymru a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon ddatblygu porth ar-lein i'w ddefnyddio mewn argyfyngau sifil yn y dyfodol, lle gall aelodau'r cyhoedd gael mynediad at wybodaeth am y cyfyngiadau cyfreithiol sy'n berthnasol yn eu hardal ac unrhyw ganllawiau cysylltiedig.

Dylai'r porth hwn fod yn hawdd ei gyrraedd a dylai ei gynnwys gael ei ysgrifennu mewn iaith syml a diamwys.

Dylai llywodraeth y DU wahodd y gweinyddiaethau datganoledig, fel mater o arfer safonol, i enwebu gweinidogion a swyddogion perthnasol i fynychu cyfarfodydd COBR rhag ofn y bydd argyfyngau sifil perthnasol ar draws y system gyfan sydd â'r potensial i gael effeithiau ar draws y DU.

Er y dylid hwyluso cysylltiadau rhynglywodraethol drwy COBR yn ystod misoedd cyntaf unrhyw bandemig yn y dyfodol, dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig sicrhau bod strwythur penodol ar gyfer y pedair gwlad, ynghylch ymateb i'r pandemig, yn cael ei sefydlu ar yr un pryd â'r newid i ffwrdd o COBR i strwythurau gwneud penderfyniadau sy'n benodol i wledydd. Dylai hyn gyfarfod yn rheolaidd yn ystod pandemig a dylai pob pennaeth llywodraeth fod yn bresennol.

Dylid ymgorffori trefniadau ar gyfer y cyfarfodydd pedair gwlad hyn mewn strategaethau parodrwydd ar gyfer pandemig yn y dyfodol (gweler Adroddiad Modiwl 1 yr Ymchwiliad, Argymhelliad 4).

Derbyniodd yr Ymchwiliad yr ymatebion canlynol i adroddiad Modiwl 2 ar brosesau gwneud penderfyniadau craidd a llywodraethu gwleidyddol y DU:

Llywodraeth y DU

Llywodraeth yr Alban 

Llywodraeth Cymru

Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon