Heddiw, rwy'n cyhoeddi fy mhumed adroddiad, sy'n archwilio sut ymatebodd y DU i bandemig Covid-19 wrth gaffael a dosbarthu PPE, awyryddion ac offer profi. Mae'n nodi hanner ffordd yng nghyhoeddi adroddiadau'r Ymchwiliad – proses rwy'n bwriadu ei chwblhau erbyn yr adeg hon y flwyddyn nesaf.
Pan darodd pandemig Covid-19, dechreuodd y byd ras anobeithiol i sicrhau offer a chyflenwadau gofal iechyd hanfodol. Os na fyddai llywodraethau’n llwyddo i gaffael yr offer a’r cyflenwadau angenrheidiol, ni ellid amddiffyn gweithwyr allweddol, gan gynnwys gweithwyr iechyd a gofal cymdeithasol, yn iawn; byddai eu bywydau nhw a bywydau’r rhai yr oeddent yn gofalu amdanynt mewn perygl. Roedd llywodraethau, gan gynnwys llywodraethau’r Deyrnas Unedig, mewn cystadleuaeth ffyrnig yn ystod yr argyfwng. Cododd y galw rhyngwladol yn sydyn, cododd prisiau’n afreolus a chwympodd cadwyni cyflenwi byd-eang o dan straen enfawr. Ar yr un pryd, roedd y stoc frys o PPE ac offer arall a oedd ar gael i’r DU yn annigonol i ddiwallu’r cynnydd enfawr yn y galw.
Yn y frwydr fyd-eang i gaffael offer a chyflenwadau, nid oedd y DU yn barod i gystadlu. Aeth y DU i mewn i'r pandemig gyda chynlluniau annigonol a heb eu profi i gynyddu ei gweithrediadau caffael a dosbarthu brys yn gyflym a chafodd y cyrff a oedd yn gyfrifol eu dal yn ddi-wahoddiad.
Yn wyneb y diffyg parodrwydd sylfaenol hwn, gorfodwyd gweinidogion a swyddogion i fyrfyfyrio. Bu’n rhaid datblygu systemau caffael a dosbarthu brys heb eu profi o fewn dyddiau.
Yn erbyn y cefndir hwn, roedd penderfynwyr yn wynebu dewis annymunol: rhoi symiau mawr o arian cyhoeddus mewn perygl i brynu offer ar y cyflymder a'r raddfa yr oedd y pandemig yn ei mynnu, neu arafu'r broses a cholli allan i gystadleuwyr rhyngwladol o bosibl.
Penderfynon nhw gymryd y risg a phrynu. O ystyried maint yr argyfwng, dyma oedd y dewis cywir. Byddai gwneud fel arall wedi rhoi'r rhai sy'n gweithio ar y rheng flaen yn y sectorau iechyd a gofal cymdeithasol, a'r cyhoedd yn ehangach, mewn perygl annerbyniol.
Fodd bynnag, pe bai cynllunio gwell wedi bod, ni fyddai'r dewis wedi bod mor llym ac nid oedd y penderfyniad i brynu ar risg heb gost sylweddol a gwastraff eang.
O dan bwysau ymateb i'r argyfwng, gwnaed camgymeriadau – gan arwain at wastraff arian cyhoeddus yn ogystal â honiadau o gronyiaeth a llygredd.
Ar ben hynny, nid oedd y strwythurau a sefydlwyd i ymateb i bandemig Covid-19 yn integreiddio caffael a dosbarthu yn ddigonol. Roedd yn anodd gweithio allan beth oedd ei angen, beth oedd yn cael ei gyflenwi a beth oedd yn cael ei gludo.Roedd y dechnoleg a'r systemau data ar gyfer caffael a dosbarthu brys wedi dyddio. Roedd y rhain yn fethiannau systemig, y gellid bod wedi'u hosgoi.
Roedd cyfanswm y gwariant gan lywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ar PPE, awyryddion ac offer profi rhwng Ionawr 2020 a Mehefin 2022 dros £42 biliwn. Nid oedd gan lywodraethau ledled y DU y systemau a'r prosesau ar waith ar gyfer gwariant brys ar y raddfa hon.
Roedd gwastraff arian trethdalwyr yn enfawr. Mae'n ffaith amlwg, o'r tua £15 biliwn a wariwyd ar PPE, bod bron i ddwy ran o dair – bron i £10 biliwn – wedi'u gwastraffu, gyda degau o filiynau o bunnoedd yn fwy wedi'u gwario gan lywodraethau ledled y DU ar offer na ellid ei ddefnyddio.
Mae'r ffigurau hyn yn galw am newid sylfaenol yn y ffordd y mae'r DU yn paratoi ar gyfer caffael brys. Pe bai gweinidogion a swyddogion wedi cael gwell cyfarpar gyda chynlluniau, gwybodaeth a systemau priodol, byddai penderfyniadau caffael wedi bod yn haws, yn decach ac yn llawer llai costus – a byddai offer wedi cyrraedd y rhai oedd ei angen yn gyflymach.
Rhaid i'r cyhoedd allu ymddiried bod eu harian yn cael ei wario gan y llywodraeth gyda phriodoldeb, tegwch a thryloywder.
Rwyf wedi canfod bod hyder y cyhoedd – mor bwysig mewn argyfwng – wedi’i danseilio gan y methiannau mewn caffael.
Mae cwynion wedi’u dogfennu’n dda am ansawdd y PPE a gafodd ei gaffael gan y llywodraeth a’i ddanfon i’r rheng flaen. Rwyf eisoes wedi archwilio sut yr effeithiodd hyn ar y rhai sy’n gweithio yn y sector iechyd yn fy adroddiad Modiwl 3, a byddaf yn archwilio ei effaith ar y sector gofal cymdeithasol yn fy adroddiad Modiwl 6 a fydd yn cael ei gyhoeddi’r hydref hwn.
Mae un agwedd ar yr ymateb wedi bod yn destun pryder cyhoeddus sylweddol, yn ddealladwy ac, yn fy marn i, yn briodol: y 'Lôn Blaenoriaeth Uchel', a elwir hefyd yn 'Lôn VIP'.
Sefydlodd swyddogion, dan bwysau dwys gan weinidogion i sicrhau bod cynigion cymorth yn cael eu rheoli'n iawn, y Lôn Flaenoriaeth Uchel. Fodd bynnag, roedd yn ymgais gamarweiniol i flaenoriaethu. Wrth ymateb i'r argyfwng, rhoddwyd triniaeth ffafriol i rai cyflenwyr oherwydd eu cysylltiadau â'r llywodraeth yn unig.
Fe wnaeth y Lôn Blaenoriaeth Uchel ymgorffori annhegwch yng nghaffael brys llywodraeth y DU – lle'r oedd biliynau o bunnoedd yn y fantol. Tanseiliodd yr ymdrechion enfawr a bwriadol fel arall a wnaed gan swyddogion caffael, a thanseiliodd ymddiriedaeth y cyhoedd yn y ffordd y dewisodd y llywodraeth wario arian trethdalwyr yn ystod y pandemig. Ni ddylai fod wedi'i sefydlu ac ni ddylid ei ailadrodd.
Rwyf wedi archwilio dyfarnu contractau i gyflenwyr penodol. Un o'r rhain yw PPE Medpro Ltd – sy'n destun ymchwiliad troseddol parhaus. Nid rôl yr Ymchwiliad hwn yw pennu atebolrwydd troseddol na sifil. Bydd fy nghanfyddiadau am y broses sy'n arwain at ddyfarnu contractau i PPE Medro Ltd yn cael eu cyhoeddi maes o law – ond dim ond ar ôl i unrhyw achos cyfreithiol ddod i ben, er mwyn osgoi unrhyw ragfarn i'r ymchwiliad.
Fodd bynnag, roedd llawer o bethau cadarnhaol yn yr ymateb na ddylem eu hanghofio.
Ymgasglodd busnesau a'r cyhoedd yn frwdfrydig i helpu.
Roedd gan y DU arloesedd, arbenigedd a pharodrwydd y sectorau gwyddorau bywyd domestig a gweithgynhyrchu uwch i gamu ymlaen. Roedd hyn yn amlwg wrth ddylunio a chynhyrchu PPE, awyryddion ac offer profi – i gyd o fewn y DU. Ail-adeiladodd gweithgynhyrchwyr a defnyddiodd busnesau eu cysylltiadau rhyngwladol i gael cyflenwadau o bob cwr o'r byd.
Camodd y Fyddin i mewn i ddarparu ei harbenigedd mewn ymateb i argyfwng a rhoi ei sgiliau i drefnu ymgyrch logistaidd eithriadol.
Er bod y diffyg cynllunio wedi achosi oedi diangen wrth gaffael y PPE a'r offer arall yr oedd eu hangen yn daer ar weithwyr gofal iechyd ac eraill, roedd yn nodwedd gadarnhaol o'r ymateb caffael dilynol bod offer gofal iechyd allweddol wedi'i gael ar y cyflymder a'r raddfa yr oedd yr argyfwng yn ei galw.
Mae cydweithio effeithiol y sectorau cyhoeddus a phreifat yn enghraifft o sut y dylai'r llywodraeth ymateb i bandemigau yn y dyfodol. Mae angen i'r DU adeiladu ar y cryfderau hyn. Ni fydd y wlad yn gallu ymateb yn effeithiol heb ymgysylltu â busnesau a diwydiant – a sicrhau bod cynllun i wneud hynny cyn y pandemig nesaf.
Mae angen i'r gweithlu caffael a dosbarthu hefyd fod yn fwy medrus ac yn barod i'w defnyddio mewn argyfwng – ni allwn ddibynnu ar fyrfyfyrio na'r Fyddin yn unig.
Mae'r DU yn dibynnu'n fawr ar gadwyni cyflenwi rhyngwladol. Fodd bynnag, roedd ei sylfaen gyflenwyr wedi'i chanolbwyntio'n ormodol mewn un wlad – Tsieina – ac nid oedd galluoedd gweithgynhyrchwyr domestig wedi'u hystyried yn ddigonol wrth gynllunio. Gadawodd hyn y DU yn agored i niwed ar y ddau ffrynt.
Ni all y wlad ailadrodd camgymeriadau'r gorffennol. Rwyf heddiw yn gwneud 11 o argymhellion a fydd, pan gânt eu gweithredu, yn llawn ac ar y cyd â'm hargymhellion blaenorol, yn sicrhau bod llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig wedi'u paratoi'n well ar gyfer y pandemig nesaf.
Mae rhestr gyflawn o fy argymhellion i'w gweld yn yr adroddiad cyhoeddedig. Wrth wraidd y rhain mae rhoi gweinidogion a swyddogion yn y sefyllfa orau bosibl i wneud penderfyniadau ar sut i wario adnoddau cyhoeddus yng nghanol argyfwng a sicrhau mwy o hunangynhaliaeth ddiwydiannol.
Rhaid i ddata yrru ein hymateb i argyfwng. Rwyf wedi gosod targed uchelgeisiol i lywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig – o fewn tair blynedd – i ddigideiddio eu systemau ar gyfer caffael a dosbarthu offer gofal iechyd. Bydd casglu, rhannu a dadansoddi data caffael a dosbarthu mewn amser real yn gwella ansawdd ac effeithlonrwydd gwneud penderfyniadau yn sylfaenol.
Dylid ystyried offer gofal iechyd allweddol yn ased cenedlaethol strategol. Dylai fod rhaglen i gryfhau gwydnwch diwydiannol domestig a sicrhau bod cadwyni cyflenwi rhyngwladol y DU yn gadarn. Dylid sefydlu cynghreiriau masnachu newydd i arallgyfeirio ffynonellau cyflenwi tramor.
Mae angen i lywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig greu amgylchedd sy'n annog buddsoddiad, ymchwil a datblygu mewn gweithgynhyrchu uwch offer gofal iechyd yma – yn y DU.
Mae'r newidiadau rwy'n eu hargymell yn fuddsoddiad yng ngwydnwch a pharatoad y DU. Maent yn bris bach i'w dalu i sicrhau, y tro nesaf, y gall y cyhoedd fod yn hyderus yn y penderfyniadau gwariant hollbwysig y bydd yn rhaid eu gwneud a bod offer gofal iechyd allweddol yn cyrraedd y rhai sydd ei angen ar yr amser iawn.
Bydd caffael a dosbarthu offer gofal iechyd yn effeithiol yn hanfodol mewn pandemig yn y dyfodol. Bydd system gaffael argyfwng sydd wedi'i pharatoi'n well yn lleihau cost cael cyflenwadau hanfodol ac yn achub bywydau.